4 เรื่องสำคัญในการตรวจสอบ ระบบปรับอากาศห้องผ่าตัด
4 เรื่องสำคัญในการตรวจสอบ ระบบปรับอากาศห้องผ่าตัด
โปรดอย่าละเลยว่า ระบบปรับอากาศของห้องผ่าตัดเป็นระบบพิเศษที่แตกต่างจากระบบปรับอากาศเพื่อความสบายทั่วๆ ไป เพราะมีผลกระต่อความปลอดภัยในชีวิตของทั้งผู้ป่วย แพทย์ และเจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานในห้องผ่าตัด
ห้องผ่าตัดที่ระบบปรับอากาศมีปัญหาเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้คนใข้เกิดการติดเชื้อจากการผ่าตัด ถึงแม้เปอร์เซ็นต์จำนวนผู้ติดเชื้อจากการผ่าตัด อาจจะไม่สูงมาก แต่หากเกิดการติดเชื้อขึ้นอาจส่งผลให้การผ่าตัดล้มเหลว คนไข้สูญเสียอวัยวะหรือเสียชีวิตได้ ในกรณีที่ห้องผ่าตัดมีปัญหาคนไข้ติดเชื้อเพิ่มสูงขึ้น โดยอาจมีสาเหตุจากการติดเชื้อทางอากาศ ควรตรวจสอบระบบปรับอากาศของห้องผ่าตัดในเบื้องตัน ดังนี้
ความดันอากาศ
อากาศภายในห้องผ่าตัดเป็นอากาศที่ผ่านการกรองเอาเชื้อโรคออกไปแล้ว จึงเป็นอากาศที่มีความสะอาดสูงกว่าอากาศรอบๆ ห้องผ่าตัด ในการออกแบบห้องผ่าตัด วิศวกรปรับอากาศจะออกแบบให้ภายในห้องผ่าตัดมีความดันสูงกว่าบริเวณโดยรอบ (ความดันเป็นบวก) ดังนั้นเมื่อมีรอยรั่วที่ผนังหรือกรอบประตู อากาศจากภายในห้องจะไหลออกไปรอยรั่วเหล่านั้น และอากาศที่สกปรกภายนอกไม่สามารถแทรกซึมผ่านรอยรั่วเข้ามาได้ ในทางตรงกันข้าม หากห้องผ่าตัดมีความดันน้อยกว่าโดยรอบ (ความดันเป็นลบ) ซึ่งมักเกิดจากการติดพัดลมระบายอากาศออกจากห้องมากเกินไป จะทำให้มีอากาศจากพื้นที่รอบๆ ไหลเข้ามาในห้องผ่าตัดผ่านตามช่องเปิดต่างๆ เช่น กรอบประตู ช่องเปิดสำหรับส่งของเป็นต้น
วิธีการตรวจสอบ สามารถทำได้โดยง่าย คือลองแง้มประตูห้องผ่าตัดเล็กน้อย แล้วใช้วัสดุเบา เช่น กระดาษทิชชู ไปติดที่ช่องเปิด จะเห็นว่าอากาศไหลออก หรือไหลเข้าห้อง ในกรณีที่ต้องการตรวจสอบค่าที่แน่นอน จะต้องใช้เครื่องวัดความดันแตกต่างระหว่างภายในภับภายนอกห้อง (differential pressure sensor) โดยความดันที่วัดได้ควรมีค่าไม่น้อยกว่า 2.5 Pa ขณะที่ประตูห้องปิดสนิท (The American Institule of Architects Guideline - AIA 2001)
หากตรวจพบว่ามีอากาศจากภายนอกไหลเข้าห้อง ซึ่งเกิดจากพัดลมระบายอากาศดูดอากาศทิ้งมากเกินไป ควรหยุดการใช้งานพัดลมระบายอากาศดังกล่าว หรือเปิดใช้ให้น้อยที่สุด เพื่อป้องกันไม่ให้อากาศสกปรกไหลเข้าห้องผ่าดัน หากจำเป็ต้องมีการระบายอากาศออกตลอดเวลาจริงๆ ควรติดตั้งระบบเติมอากาศ (makeup air system) เพิ่มเติม เพื่อทำหน้าที่ปับอุณหภูมิ ความชื้น และกรองเชื้อออกจากอากาศ ก่อนที่จะจ่ายลมเข้าห้องผ่าตัด
ความชื้นสัมพัทธ์
ความชื้นสัมพัทธ์ของห้องผ่าตัดควรอยู่ช่วง 45-55% ตามคำแนะนำใน 1999 ASHRAE Application Handbook และไม่ว่าเวลาใดๆ ความชื้นสัมพัทธ์ไม่ควรเกิน 60% รวมถึงตอนที่ไม่ได้ใช้ผ่าตัดด้วย
ความชื้นสัมพัทธ์สูงจะส่งเสริมให้เชื้อแบคทีเรียในอากาศเกิดการเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว และเมื่อความชื้นสัมพัทธ์สูงเกินกว่า 80% อาจจะทำให้เกิดการกลั่นตัวเป็นหยดน้ำบนพื้นผิวภายในห้องผ่าตัด เช่น ฝ้าเพดาน ผนังห้อง ซึ่งเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดเชื้อราบนพื้นผิวดังกล่าว
นอกจากนี้ ความชื้นสัมพันธ์ที่สูงมาก อาจจะทำให้เครื่องมือแพทย์ทำงานผิดพลาด และเสื่อมสภาพก่อนหมดอายุการใช้งานด้วย
หากตรวจพบว่ามีความชื้นสัมพัทธ์สูง ควรตรวจสอบว่าภายในห้องผ่าตัดมีแหล่งความชื้นอยู่หรือไม่ เช่น ท่อน้ำรั่ว หรือ น้ำฝนรั่ว หากพบ ให้แก้ไขก่อน หากยังคงสูงอยู่ ปัญหาที่พบส่วนใหญ่ คือ การเลือกใช้คอยส์ทำความเย็นของเครื่องปรับอากาศไม่เหมาะกับสภาวะของห้องผ่าตัด โดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้าใช้เครื่องปรับอากาศแบบแยกส่วนธรรมดา แต่การแก้ปัญหานี้ค่อนข้างซับซ้อน และต้องการความชำนาญทางด้านการควบคุมความชื้นเป็นพิเศษ ดังนั้นหากมีปัญหานี้ควรปรึกษากับวิศวกรปรับอากาศ
เชื้อราบนพื้นผิวภายในห้อง
หากพื้นผิวภายในห้องผ่าตัดมีเชื้อราขึ้นแสดงให้เห็นว่าคุณภาพอากาศมีปัญหาอย่างชัดเจน จึงต้องเร่งแก้ไขทันที สาเหตุสำคัญ คือ พื้นผิวนั้นเปียกชื้น ซึ่งอาจเกิดจากหลายสาเหตุ เช่น ท่อน้ำเหนือฝ้ารั่ว ท่อน้ำที่ฝังในผนังรั่ว ท่อน้ำเย็นเกิดหยดน้ำกลั่นตัวที่ผิวท่อ น้ำฝนรั่ว ท่อไอน้ำเหนือฝ้ารั่ว ตลอดจน อากาศภายในห้องผ่าตัดมีความชื้นสัมพัทธ์สูงจนเกิดหยดน้ำกลั่นตัวที่ผิวด้านในห้อง
เมื่อทราบสาเหตุแล้ว จึงแก้ที่สาเหตุการนำสีมาทาทับไปเรื่อยๆ ไม่ใช้วิธีการแก้ปัญหาที่ถูกต้อง
แผงกรองอากาศ
หลักการสำคัญในการควบคุมความสะอาดของอากาศในห้องผ่าตัด คือ การหมุนเวียนอากาศในห้องผ่าตัดผ่านแผงกรองอากาศประสิทธิภาพสูง เพื่อกรองเอาเชื้อโรคออกจากอากาศ
แผงกรองอากาศที่ใช้จะต้องมีอย่างน้อย 2 ชั้น ชั้นแรกมีประสิทธิภาพไม่น้อยกว่า 25% (ASHRAE Standad 52.1) และชั้นที่สองมีประสิทธิภาพไม่น้อยกว่า 90% (ASHRAE Standand 52.1) หากเป็นห้องผ่าตัดที่ต้องการความสะอาดเป็นพิเศษ เช่น ห้องผ่าตัดกระดูก ห้องผ่าตัดปลูกถ่ายไขกระดูก ผ่าตัดปลูกถ่ายอวัยวะ จะต้องมีแผงกรองอากาศชั้นที่สามมีประสิทธิภาพไม่น้อยกว่า 99.9% (HEPA Filter) ติดตั้งอยู่ที่หัวจ่ายลม
จุดที่เป็นปัญหามากและควรตรวจสอบนอกจากประสิทธิภาพ คือ วิธีการติดตั้งแผงกรองอากาศ จากประสบการณ์พบว่า มีแผงอากาศติดตั้งไม่ถูกต้องเป็นจำนวนมาก ส่งผลให้มีอากาศไหลผ่านช่องรั่วระหว่างแผงอากาศหรือรอบๆ แผงกรองอากาศ โดยไม่ผ่านการกรอง
สรุป
เนื่อจากระบบปรับอากาศของห้องผ่าตัดเป็นระบบพิเศษที่แตต่างจากระบบปรับอากาศเพื่อความสบายทั่วๆ ไป และมีผลกระทบต่อความปลอดภัยในชีวิตของทั้งผู้ป่วย แพทย์ และเจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานในห้องผ่าตัด ดังนั้นผู้ตรวจสอบและให้คำปรึกษาในการแก้ปัญหาในการแก้ปัญหาระบบปรับอากาศห้องผ่าตัด จึงควรเป็นผู้มีความรู้และชำนาญในระบบปรับอากาศของห้องผ่าตัด
โปรดอย่าละเลยว่า ระบบปรับอากาศของห้องผ่าตัดเป็นระบบพิเศษที่แตกต่างจากระบบปรับอากาศเพื่อความสบายทั่วๆ ไป เพราะมีผลกระต่อความปลอดภัยในชีวิตของทั้งผู้ป่วย แพทย์ และเจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานในห้องผ่าตัด
ห้องผ่าตัดที่ระบบปรับอากาศมีปัญหาเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้คนใข้เกิดการติดเชื้อจากการผ่าตัด ถึงแม้เปอร์เซ็นต์จำนวนผู้ติดเชื้อจากการผ่าตัด อาจจะไม่สูงมาก แต่หากเกิดการติดเชื้อขึ้นอาจส่งผลให้การผ่าตัดล้มเหลว คนไข้สูญเสียอวัยวะหรือเสียชีวิตได้ ในกรณีที่ห้องผ่าตัดมีปัญหาคนไข้ติดเชื้อเพิ่มสูงขึ้น โดยอาจมีสาเหตุจากการติดเชื้อทางอากาศ ควรตรวจสอบระบบปรับอากาศของห้องผ่าตัดในเบื้องตัน ดังนี้
ความดันอากาศ
อากาศภายในห้องผ่าตัดเป็นอากาศที่ผ่านการกรองเอาเชื้อโรคออกไปแล้ว จึงเป็นอากาศที่มีความสะอาดสูงกว่าอากาศรอบๆ ห้องผ่าตัด ในการออกแบบห้องผ่าตัด วิศวกรปรับอากาศจะออกแบบให้ภายในห้องผ่าตัดมีความดันสูงกว่าบริเวณโดยรอบ (ความดันเป็นบวก) ดังนั้นเมื่อมีรอยรั่วที่ผนังหรือกรอบประตู อากาศจากภายในห้องจะไหลออกไปรอยรั่วเหล่านั้น และอากาศที่สกปรกภายนอกไม่สามารถแทรกซึมผ่านรอยรั่วเข้ามาได้ ในทางตรงกันข้าม หากห้องผ่าตัดมีความดันน้อยกว่าโดยรอบ (ความดันเป็นลบ) ซึ่งมักเกิดจากการติดพัดลมระบายอากาศออกจากห้องมากเกินไป จะทำให้มีอากาศจากพื้นที่รอบๆ ไหลเข้ามาในห้องผ่าตัดผ่านตามช่องเปิดต่างๆ เช่น กรอบประตู ช่องเปิดสำหรับส่งของเป็นต้น
วิธีการตรวจสอบ สามารถทำได้โดยง่าย คือลองแง้มประตูห้องผ่าตัดเล็กน้อย แล้วใช้วัสดุเบา เช่น กระดาษทิชชู ไปติดที่ช่องเปิด จะเห็นว่าอากาศไหลออก หรือไหลเข้าห้อง ในกรณีที่ต้องการตรวจสอบค่าที่แน่นอน จะต้องใช้เครื่องวัดความดันแตกต่างระหว่างภายในภับภายนอกห้อง (differential pressure sensor) โดยความดันที่วัดได้ควรมีค่าไม่น้อยกว่า 2.5 Pa ขณะที่ประตูห้องปิดสนิท (The American Institule of Architects Guideline - AIA 2001)
หากตรวจพบว่ามีอากาศจากภายนอกไหลเข้าห้อง ซึ่งเกิดจากพัดลมระบายอากาศดูดอากาศทิ้งมากเกินไป ควรหยุดการใช้งานพัดลมระบายอากาศดังกล่าว หรือเปิดใช้ให้น้อยที่สุด เพื่อป้องกันไม่ให้อากาศสกปรกไหลเข้าห้องผ่าดัน หากจำเป็ต้องมีการระบายอากาศออกตลอดเวลาจริงๆ ควรติดตั้งระบบเติมอากาศ (makeup air system) เพิ่มเติม เพื่อทำหน้าที่ปับอุณหภูมิ ความชื้น และกรองเชื้อออกจากอากาศ ก่อนที่จะจ่ายลมเข้าห้องผ่าตัด
ความชื้นสัมพัทธ์
ความชื้นสัมพัทธ์ของห้องผ่าตัดควรอยู่ช่วง 45-55% ตามคำแนะนำใน 1999 ASHRAE Application Handbook และไม่ว่าเวลาใดๆ ความชื้นสัมพัทธ์ไม่ควรเกิน 60% รวมถึงตอนที่ไม่ได้ใช้ผ่าตัดด้วย
ความชื้นสัมพัทธ์สูงจะส่งเสริมให้เชื้อแบคทีเรียในอากาศเกิดการเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว และเมื่อความชื้นสัมพัทธ์สูงเกินกว่า 80% อาจจะทำให้เกิดการกลั่นตัวเป็นหยดน้ำบนพื้นผิวภายในห้องผ่าตัด เช่น ฝ้าเพดาน ผนังห้อง ซึ่งเป็นสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดเชื้อราบนพื้นผิวดังกล่าว
นอกจากนี้ ความชื้นสัมพันธ์ที่สูงมาก อาจจะทำให้เครื่องมือแพทย์ทำงานผิดพลาด และเสื่อมสภาพก่อนหมดอายุการใช้งานด้วย
หากตรวจพบว่ามีความชื้นสัมพัทธ์สูง ควรตรวจสอบว่าภายในห้องผ่าตัดมีแหล่งความชื้นอยู่หรือไม่ เช่น ท่อน้ำรั่ว หรือ น้ำฝนรั่ว หากพบ ให้แก้ไขก่อน หากยังคงสูงอยู่ ปัญหาที่พบส่วนใหญ่ คือ การเลือกใช้คอยส์ทำความเย็นของเครื่องปรับอากาศไม่เหมาะกับสภาวะของห้องผ่าตัด โดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้าใช้เครื่องปรับอากาศแบบแยกส่วนธรรมดา แต่การแก้ปัญหานี้ค่อนข้างซับซ้อน และต้องการความชำนาญทางด้านการควบคุมความชื้นเป็นพิเศษ ดังนั้นหากมีปัญหานี้ควรปรึกษากับวิศวกรปรับอากาศ
เชื้อราบนพื้นผิวภายในห้อง
หากพื้นผิวภายในห้องผ่าตัดมีเชื้อราขึ้นแสดงให้เห็นว่าคุณภาพอากาศมีปัญหาอย่างชัดเจน จึงต้องเร่งแก้ไขทันที สาเหตุสำคัญ คือ พื้นผิวนั้นเปียกชื้น ซึ่งอาจเกิดจากหลายสาเหตุ เช่น ท่อน้ำเหนือฝ้ารั่ว ท่อน้ำที่ฝังในผนังรั่ว ท่อน้ำเย็นเกิดหยดน้ำกลั่นตัวที่ผิวท่อ น้ำฝนรั่ว ท่อไอน้ำเหนือฝ้ารั่ว ตลอดจน อากาศภายในห้องผ่าตัดมีความชื้นสัมพัทธ์สูงจนเกิดหยดน้ำกลั่นตัวที่ผิวด้านในห้อง
เมื่อทราบสาเหตุแล้ว จึงแก้ที่สาเหตุการนำสีมาทาทับไปเรื่อยๆ ไม่ใช้วิธีการแก้ปัญหาที่ถูกต้อง
แผงกรองอากาศ
หลักการสำคัญในการควบคุมความสะอาดของอากาศในห้องผ่าตัด คือ การหมุนเวียนอากาศในห้องผ่าตัดผ่านแผงกรองอากาศประสิทธิภาพสูง เพื่อกรองเอาเชื้อโรคออกจากอากาศ
แผงกรองอากาศที่ใช้จะต้องมีอย่างน้อย 2 ชั้น ชั้นแรกมีประสิทธิภาพไม่น้อยกว่า 25% (ASHRAE Standad 52.1) และชั้นที่สองมีประสิทธิภาพไม่น้อยกว่า 90% (ASHRAE Standand 52.1) หากเป็นห้องผ่าตัดที่ต้องการความสะอาดเป็นพิเศษ เช่น ห้องผ่าตัดกระดูก ห้องผ่าตัดปลูกถ่ายไขกระดูก ผ่าตัดปลูกถ่ายอวัยวะ จะต้องมีแผงกรองอากาศชั้นที่สามมีประสิทธิภาพไม่น้อยกว่า 99.9% (HEPA Filter) ติดตั้งอยู่ที่หัวจ่ายลม
จุดที่เป็นปัญหามากและควรตรวจสอบนอกจากประสิทธิภาพ คือ วิธีการติดตั้งแผงกรองอากาศ จากประสบการณ์พบว่า มีแผงอากาศติดตั้งไม่ถูกต้องเป็นจำนวนมาก ส่งผลให้มีอากาศไหลผ่านช่องรั่วระหว่างแผงอากาศหรือรอบๆ แผงกรองอากาศ โดยไม่ผ่านการกรอง
สรุป
เนื่อจากระบบปรับอากาศของห้องผ่าตัดเป็นระบบพิเศษที่แตต่างจากระบบปรับอากาศเพื่อความสบายทั่วๆ ไป และมีผลกระทบต่อความปลอดภัยในชีวิตของทั้งผู้ป่วย แพทย์ และเจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานในห้องผ่าตัด ดังนั้นผู้ตรวจสอบและให้คำปรึกษาในการแก้ปัญหาในการแก้ปัญหาระบบปรับอากาศห้องผ่าตัด จึงควรเป็นผู้มีความรู้และชำนาญในระบบปรับอากาศของห้องผ่าตัด
